Bu verilerden çıkarılabilecek önemli bir sonuç var: Bir eserin kültürel etkisi, yalnızca ilk yazıldığı dönemdeki okuyucularıyla sınırlı kalmayabilir. Metinler yeni dönemlerde yeniden kopyalanabilir, resimlenebilir, tercüme edilebilir ve farklı toplulukların kültürel hafızasında yeni anlamlar kazanabilir. Siyer-i Nebi bunun tarihî açıdan güçlü bir örneğidir.
[ B ][ color=darkgreen ][ size=16 ] Siyer Kaynakları Ne Kadar Güvenilirdir? [ /color ][ /size ][ /B ]
Siyer kitaplarını okurken üzerinde durulması gereken konulardan biri de kaynakların güvenilirliğidir. Bir olayın bir eserde anlatılması, o olayın bütün ayrıntılarının tartışmasız biçimde doğrulandığı anlamına gelmez. Bu durum yalnızca siyer için değil, tarih alanındaki bütün biyografiler ve kronikler için geçerlidir.
İbn İshak'ın çalışması bu konuda iyi bir örnektir. İbn İshak, Hz. Muhammed'in hayatına ilişkin erken dönem rivayetlerini bir araya getiren önemli bir isimdir. Ancak eserinin günümüze ulaşma biçimi nedeniyle araştırmacılar, onun metnini büyük ölçüde İbn Hişam gibi sonraki aktarıcılar üzerinden incelemektedir. İbn Hişam'ın çalışması, İbn İshak'ın eserinin basit bir kopyası değil, seçilmiş ve düzenlenmiş bir aktarımıdır. Bu nedenle kaynakların oluşum sürecini bilmek önemlidir. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Günümüzde tarih araştırmalarında bir rivayetin değerlendirilmesi için çeşitli yöntemler kullanılır:
- Kaynak karşılaştırması: Aynı olayın farklı eserlerde nasıl anlatıldığı incelenir.
- Kronolojik inceleme: Anlatının olayların tarihsel sırasıyla ne ölçüde uyuştuğu araştırılır.
- Rivayet değerlendirmesi: Aktarım zincirleri ve rivayeti aktaran kişilere ilişkin bilgiler ele alınır.
- Bağlam analizi: Olayın yaşandığı dönemin siyasi, ekonomik ve toplumsal şartları dikkate alınır.
Bu yöntemler, dinî bir geleneği küçümsemek veya her rivayetten şüphe etmek için değil, tarihî bilgiyi daha dikkatli değerlendirmek için kullanılır. İnanç açısından benimsenen bir yaklaşım ile akademik tarih araştırmasının kullandığı yöntemler bazı noktalarda farklılaşabilir. Sağlıklı bir tartışma, bu farklılıkları peşinen çatışma olarak görmek yerine hangi soruya hangi yöntemle cevap arandığını açıklamalıdır.
Örneğin hicret olayını düşünelim. Dinî açıdan hicret, inanç uğruna gösterilen fedakârlık ve yeni bir toplumsal düzenin kurulmasıyla ilişkilendirilir. Tarih ve sosyoloji açısından ise göçün güvenlik, dayanışma ağları, yerleşim, ekonomik hayat ve topluluklar arası ilişkiler üzerindeki etkileri araştırılabilir. Bu iki yaklaşım aynı olaya farklı sorular yöneltir; biri diğerinin bütün sorularını cevaplamak zorunda değildir.
[ B ][ color=darkgreen ][ size=16 ] Siyer-i Nebi Günümüz İnsanına Ne Söyler? [ /color ][ /size ][ /B ]
Siyer okumalarının günümüzdeki önemini yalnızca tarih bilgisi edinmekle açıklamak eksik kalır. İnsanlar geçmişte yaşamış kişilerin kararlarını incelerken kendi hayatlarında karşılaştıkları sorunları da düşünür. Ancak geçmişteki bir olayı bugünün şartlarına doğrudan taşımak yerine, olayın koşullarını ve temel ilkelerini anlamaya çalışmak daha sağlıklı bir yaklaşımdır.
İş hayatı ve güvenilirlik açısından Peygamberimizin peygamberlik öncesinde güvenilirliğiyle tanınmasına ilişkin anlatılar üzerinde durulabilir. Günümüz iş dünyasında da güven, bir kişinin verdiği sözleri tutması, sorumluluk alması ve başkalarının haklarını gözetmesiyle ilişkilidir. Buradan çıkarılabilecek pratik ders, güvenilirliğin yalnızca güzel sözlerle değil, tutarlı davranışlarla oluştuğudur.
Aile ve sosyal ilişkiler açısından siyer, insanın farklı sorumlulukları arasında nasıl denge kurabileceği sorusunu gündeme getirir. Aile hayatı, toplumsal görevler ve kişisel sorumluluklar birbirinden bağımsız değildir. Bununla birlikte tarihî bir davranışı bugünün aile ilişkilerine uygularken dönemin şartlarını göz ardı etmemek gerekir. Önemli olan, bir örneği bağlamından koparıp ezberlemek değil, onun arkasındaki ahlaki ilkeyi anlayabilmektir.
Kriz yönetimi açısından hicret, hazırlık, risk değerlendirmesi ve dayanışma konularını düşünmeye imkân verir. İnsanlar zor koşullarda karar verirken yalnızca cesarete değil, planlamaya, güven ilişkilerine ve mevcut imkânları değerlendirmeye de ihtiyaç duyar. Bu açıdan siyer, kişisel gelişim ve liderlik tartışmalarıyla ilişkilendirilebilir. Elbette tarihî bir olayı modern yönetim teorilerinin doğrudan kanıtı gibi sunmak doğru değildir; burada söz konusu olan, olayın günümüz sorularıyla karşılaştırmalı biçimde okunmasıdır.
Kadınların ve erkeklerin siyerden çıkarabileceği dersleri ele alırken de kalıplaşmış ayrımlara düşmemek gerekir. Bazı okurlar karar alma, sorumluluk, mücadele ve sonuç üretme gibi konulara daha fazla ilgi gösterebilir. Bazıları ise aile içi ilişkiler, toplumsal dayanışma, duygusal yükler ve bakım emeği üzerinde daha fazla durabilir. Bu farklılıklar cinsiyete göre kesin biçimde ayrılmaz; kişinin yaşam deneyimi, mesleği, yaşı ve ilgi alanları da belirleyicidir.
Üstelik siyer anlatılarında kadınların deneyimlerine de dikkat etmek gerekir. Hz. Hatice'nin desteği, Hz. Âişe'nin ilmî aktarım içindeki yeri ve ilk Müslüman kadınların toplumsal hayattaki rolleri, İslam tarihini yalnızca erkeklerin siyasi veya askerî faaliyetleri üzerinden okumamanın önemini gösterir. Bu örnekler, kaynakların imkân verdiği ölçüde kadınların bilgi üretimindeki, aile hayatındaki ve toplumsal değişimdeki rollerini araştırmaya teşvik eder.
Bana göre siyer okurken en verimli yaklaşım, olayları yalnızca “Ne oldu?” sorusuyla değil, “Bu olay hangi koşullarda gerçekleşti, kimleri etkiledi ve bugün hangi ilkeyi anlamamıza yardımcı olabilir?” sorularıyla birlikte ele almaktır. Böylece tarihî anlatı, ezberlenen bilgiler toplamı olmaktan çıkar ve üzerinde düşünülebilen bir bilgi kaynağına dönüşür.
[ B ][ color=darkgreen ][ size=16 ] Siyer-i Nebi Okumaya Nereden Başlanmalı? [ /color ][ /size ][ /B ]
Siyer okumaya başlamak isteyen birinin önünde çok sayıda kitap bulunuyor. Seçim yaparken kitabın yalnızca popülerliğine veya kapağındaki ifadeye bakmak yerine bazı ölçütleri değerlendirmek yararlı olur.
1. Yazar ve kaynak bilgilerini inceleyin. Kitapta kullanılan tarihî kaynakların belirtilmesi, okuyucunun anlatının dayanaklarını takip etmesini sağlar.
2. Kronolojik anlatı ile yorumları ayırt edin. Yazarın tarihî bir olayı aktardığı bölümle kendi değerlendirmesini yaptığı bölümü ayırt etmek, daha bilinçli okumaya yardımcı olur.
3. Klasik eserlerle modern araştırmaları karşılaştırın. Mustafa Darîr'in Sîretü'n-Nebî adlı eseri Türkçe siyer geleneğini tanımak için tarihî bir örnektir. İbn İshak ve İbn Hişam geleneği ise erken dönem siyer anlatılarının gelişimini anlamak açısından önemlidir.
4. Anlamadığınız ayrıntıları araştırın. Bir olayın tarihini, geçtiği yeri veya farklı kaynaklardaki anlatımını karşılaştırmak, okuma deneyimini derinleştirir.
5. Eserin türünü dikkate alın. Klasik bir edebî eser, akademik tarih araştırması ve günümüz okuyucusu için hazırlanmış bir siyer kitabı aynı amaçla yazılmamıştır. Her birini kendi bağlamında değerlendirmek gerekir.
Özellikle Mustafa Darîr'in eseri okunurken tarihî içerikle edebî anlatımın birlikte bulunduğu unutulmamalıdır. Bu eser, modern tarih yazımının bütün ölçütlerini karşılamak amacıyla hazırlanmış bir akademik monografi değildir. Orta Çağ Türk edebiyatını, dinî anlatı geleneğini ve Osmanlı kültürünün tarihî köklerini anlamak isteyenler için ayrıca değerlidir.
[ B ][ color=darkgreen ][ size=16 ] Sonuç: Siyer-i Nebi Kimin, Neden Önemli? [ /color ][ /size ][ /B ]
Sorunun cevabı, hangi anlamda sorulduğuna bağlıdır. Genel anlamda Siyer-i Nebi, Hz. Muhammed'in hayatını anlatan eserler ve bu eserlerin oluşturduğu gelenek için kullanılan bir ifadedir. Türk edebiyatındaki meşhur klasik eser kastediliyorsa cevap Erzurumlu Mustafa Darîr'dir. Darîr, eserini 1388'de tamamlamış; metin, sonraki yüzyıllarda Osmanlı kültüründe etkisini sürdürmüş ve III. Murad döneminde hazırlanan zengin minyatürlü nüshayla yeni bir sanat boyutu kazanmıştır.
İbn İshak ve İbn Hişam ise erken dönem siyer geleneğinin şekillenmesinde önemli rol oynayan isimlerdir. Bu farklı yazarları birbirine karıştırmamak, hangi eserin hangi dönemde yazıldığını bilmek ve kaynakları kendi bağlamlarında değerlendirmek gerekir.
Siyer-i Nebi'nin asıl değeri, yalnızca geçmişte yaşanmış olayları aktarmasında değil, bu olayların farklı dönemlerde nasıl okunduğunu ve kültürel hafızada nasıl yaşatıldığını göstermesinde de aranabilir. Tarih, edebiyat, sanat, sosyoloji ve din araştırmaları bir araya geldiğinde eser çok daha geniş bir anlam kazanır.
Forumda tartışmayı şu sorularla sürdürelim:
- Sizce “Siyer-i Nebi kimin?” sorusunun en doğru cevabı, klasik eserin yazarı olan Mustafa Darîr'i belirtmek midir, yoksa siyer geleneğinin farklı isimlerini birlikte anlatmak mı?
- Bir siyer kitabını seçerken yazarın tarihî kaynaklara dayanmasına mı, anlaşılır bir dil kullanmasına mı, yoksa ahlaki ve toplumsal konuları ele alış biçimine mi daha fazla önem veriyorsunuz?
- Klasik eserlerin günümüz insanına hitap edebilmesi için sadeleştirilmesi yeterli midir, yoksa tarihî bağlamı açıklayan notlar ve karşılaştırmalar da gerekli midir?
- Siyer okumalarının aile ilişkileri, iş ahlakı ve toplumsal dayanışma gibi güncel konulara katkısı sizce hangi örneklerde daha belirgin görülüyor?
[HEADING=1]Kaynakça[/HEADING]
1. Mustafa Erkan, “Sîretü'n-Nebî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Kaynağı inceleyin.
2. Mustafa Fayda, “İbn İshak”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Kaynağı inceleyin.
3. Mustafa Fayda, “İbn Hişâm”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Kaynağı inceleyin.
4. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Siyer ve Megāzî”. Kaynağı inceleyin.
5. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi, “İstanbul’da Bulunan Siyer-i Nebi Yazmalarına Ait Minyatürlerdeki Uçar Vaziyetteki Melek Tasvirleri”. Araştırmayı inceleyin.
[ B ][ color=darkgreen ][ size=16 ] Siyer Kaynakları Ne Kadar Güvenilirdir? [ /color ][ /size ][ /B ]
Siyer kitaplarını okurken üzerinde durulması gereken konulardan biri de kaynakların güvenilirliğidir. Bir olayın bir eserde anlatılması, o olayın bütün ayrıntılarının tartışmasız biçimde doğrulandığı anlamına gelmez. Bu durum yalnızca siyer için değil, tarih alanındaki bütün biyografiler ve kronikler için geçerlidir.
İbn İshak'ın çalışması bu konuda iyi bir örnektir. İbn İshak, Hz. Muhammed'in hayatına ilişkin erken dönem rivayetlerini bir araya getiren önemli bir isimdir. Ancak eserinin günümüze ulaşma biçimi nedeniyle araştırmacılar, onun metnini büyük ölçüde İbn Hişam gibi sonraki aktarıcılar üzerinden incelemektedir. İbn Hişam'ın çalışması, İbn İshak'ın eserinin basit bir kopyası değil, seçilmiş ve düzenlenmiş bir aktarımıdır. Bu nedenle kaynakların oluşum sürecini bilmek önemlidir. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Günümüzde tarih araştırmalarında bir rivayetin değerlendirilmesi için çeşitli yöntemler kullanılır:
- Kaynak karşılaştırması: Aynı olayın farklı eserlerde nasıl anlatıldığı incelenir.
- Kronolojik inceleme: Anlatının olayların tarihsel sırasıyla ne ölçüde uyuştuğu araştırılır.
- Rivayet değerlendirmesi: Aktarım zincirleri ve rivayeti aktaran kişilere ilişkin bilgiler ele alınır.
- Bağlam analizi: Olayın yaşandığı dönemin siyasi, ekonomik ve toplumsal şartları dikkate alınır.
Bu yöntemler, dinî bir geleneği küçümsemek veya her rivayetten şüphe etmek için değil, tarihî bilgiyi daha dikkatli değerlendirmek için kullanılır. İnanç açısından benimsenen bir yaklaşım ile akademik tarih araştırmasının kullandığı yöntemler bazı noktalarda farklılaşabilir. Sağlıklı bir tartışma, bu farklılıkları peşinen çatışma olarak görmek yerine hangi soruya hangi yöntemle cevap arandığını açıklamalıdır.
Örneğin hicret olayını düşünelim. Dinî açıdan hicret, inanç uğruna gösterilen fedakârlık ve yeni bir toplumsal düzenin kurulmasıyla ilişkilendirilir. Tarih ve sosyoloji açısından ise göçün güvenlik, dayanışma ağları, yerleşim, ekonomik hayat ve topluluklar arası ilişkiler üzerindeki etkileri araştırılabilir. Bu iki yaklaşım aynı olaya farklı sorular yöneltir; biri diğerinin bütün sorularını cevaplamak zorunda değildir.
[ B ][ color=darkgreen ][ size=16 ] Siyer-i Nebi Günümüz İnsanına Ne Söyler? [ /color ][ /size ][ /B ]
Siyer okumalarının günümüzdeki önemini yalnızca tarih bilgisi edinmekle açıklamak eksik kalır. İnsanlar geçmişte yaşamış kişilerin kararlarını incelerken kendi hayatlarında karşılaştıkları sorunları da düşünür. Ancak geçmişteki bir olayı bugünün şartlarına doğrudan taşımak yerine, olayın koşullarını ve temel ilkelerini anlamaya çalışmak daha sağlıklı bir yaklaşımdır.
İş hayatı ve güvenilirlik açısından Peygamberimizin peygamberlik öncesinde güvenilirliğiyle tanınmasına ilişkin anlatılar üzerinde durulabilir. Günümüz iş dünyasında da güven, bir kişinin verdiği sözleri tutması, sorumluluk alması ve başkalarının haklarını gözetmesiyle ilişkilidir. Buradan çıkarılabilecek pratik ders, güvenilirliğin yalnızca güzel sözlerle değil, tutarlı davranışlarla oluştuğudur.
Aile ve sosyal ilişkiler açısından siyer, insanın farklı sorumlulukları arasında nasıl denge kurabileceği sorusunu gündeme getirir. Aile hayatı, toplumsal görevler ve kişisel sorumluluklar birbirinden bağımsız değildir. Bununla birlikte tarihî bir davranışı bugünün aile ilişkilerine uygularken dönemin şartlarını göz ardı etmemek gerekir. Önemli olan, bir örneği bağlamından koparıp ezberlemek değil, onun arkasındaki ahlaki ilkeyi anlayabilmektir.
Kriz yönetimi açısından hicret, hazırlık, risk değerlendirmesi ve dayanışma konularını düşünmeye imkân verir. İnsanlar zor koşullarda karar verirken yalnızca cesarete değil, planlamaya, güven ilişkilerine ve mevcut imkânları değerlendirmeye de ihtiyaç duyar. Bu açıdan siyer, kişisel gelişim ve liderlik tartışmalarıyla ilişkilendirilebilir. Elbette tarihî bir olayı modern yönetim teorilerinin doğrudan kanıtı gibi sunmak doğru değildir; burada söz konusu olan, olayın günümüz sorularıyla karşılaştırmalı biçimde okunmasıdır.
Kadınların ve erkeklerin siyerden çıkarabileceği dersleri ele alırken de kalıplaşmış ayrımlara düşmemek gerekir. Bazı okurlar karar alma, sorumluluk, mücadele ve sonuç üretme gibi konulara daha fazla ilgi gösterebilir. Bazıları ise aile içi ilişkiler, toplumsal dayanışma, duygusal yükler ve bakım emeği üzerinde daha fazla durabilir. Bu farklılıklar cinsiyete göre kesin biçimde ayrılmaz; kişinin yaşam deneyimi, mesleği, yaşı ve ilgi alanları da belirleyicidir.
Üstelik siyer anlatılarında kadınların deneyimlerine de dikkat etmek gerekir. Hz. Hatice'nin desteği, Hz. Âişe'nin ilmî aktarım içindeki yeri ve ilk Müslüman kadınların toplumsal hayattaki rolleri, İslam tarihini yalnızca erkeklerin siyasi veya askerî faaliyetleri üzerinden okumamanın önemini gösterir. Bu örnekler, kaynakların imkân verdiği ölçüde kadınların bilgi üretimindeki, aile hayatındaki ve toplumsal değişimdeki rollerini araştırmaya teşvik eder.
Bana göre siyer okurken en verimli yaklaşım, olayları yalnızca “Ne oldu?” sorusuyla değil, “Bu olay hangi koşullarda gerçekleşti, kimleri etkiledi ve bugün hangi ilkeyi anlamamıza yardımcı olabilir?” sorularıyla birlikte ele almaktır. Böylece tarihî anlatı, ezberlenen bilgiler toplamı olmaktan çıkar ve üzerinde düşünülebilen bir bilgi kaynağına dönüşür.
[ B ][ color=darkgreen ][ size=16 ] Siyer-i Nebi Okumaya Nereden Başlanmalı? [ /color ][ /size ][ /B ]
Siyer okumaya başlamak isteyen birinin önünde çok sayıda kitap bulunuyor. Seçim yaparken kitabın yalnızca popülerliğine veya kapağındaki ifadeye bakmak yerine bazı ölçütleri değerlendirmek yararlı olur.
1. Yazar ve kaynak bilgilerini inceleyin. Kitapta kullanılan tarihî kaynakların belirtilmesi, okuyucunun anlatının dayanaklarını takip etmesini sağlar.
2. Kronolojik anlatı ile yorumları ayırt edin. Yazarın tarihî bir olayı aktardığı bölümle kendi değerlendirmesini yaptığı bölümü ayırt etmek, daha bilinçli okumaya yardımcı olur.
3. Klasik eserlerle modern araştırmaları karşılaştırın. Mustafa Darîr'in Sîretü'n-Nebî adlı eseri Türkçe siyer geleneğini tanımak için tarihî bir örnektir. İbn İshak ve İbn Hişam geleneği ise erken dönem siyer anlatılarının gelişimini anlamak açısından önemlidir.
4. Anlamadığınız ayrıntıları araştırın. Bir olayın tarihini, geçtiği yeri veya farklı kaynaklardaki anlatımını karşılaştırmak, okuma deneyimini derinleştirir.
5. Eserin türünü dikkate alın. Klasik bir edebî eser, akademik tarih araştırması ve günümüz okuyucusu için hazırlanmış bir siyer kitabı aynı amaçla yazılmamıştır. Her birini kendi bağlamında değerlendirmek gerekir.
Özellikle Mustafa Darîr'in eseri okunurken tarihî içerikle edebî anlatımın birlikte bulunduğu unutulmamalıdır. Bu eser, modern tarih yazımının bütün ölçütlerini karşılamak amacıyla hazırlanmış bir akademik monografi değildir. Orta Çağ Türk edebiyatını, dinî anlatı geleneğini ve Osmanlı kültürünün tarihî köklerini anlamak isteyenler için ayrıca değerlidir.
[ B ][ color=darkgreen ][ size=16 ] Sonuç: Siyer-i Nebi Kimin, Neden Önemli? [ /color ][ /size ][ /B ]
Sorunun cevabı, hangi anlamda sorulduğuna bağlıdır. Genel anlamda Siyer-i Nebi, Hz. Muhammed'in hayatını anlatan eserler ve bu eserlerin oluşturduğu gelenek için kullanılan bir ifadedir. Türk edebiyatındaki meşhur klasik eser kastediliyorsa cevap Erzurumlu Mustafa Darîr'dir. Darîr, eserini 1388'de tamamlamış; metin, sonraki yüzyıllarda Osmanlı kültüründe etkisini sürdürmüş ve III. Murad döneminde hazırlanan zengin minyatürlü nüshayla yeni bir sanat boyutu kazanmıştır.
İbn İshak ve İbn Hişam ise erken dönem siyer geleneğinin şekillenmesinde önemli rol oynayan isimlerdir. Bu farklı yazarları birbirine karıştırmamak, hangi eserin hangi dönemde yazıldığını bilmek ve kaynakları kendi bağlamlarında değerlendirmek gerekir.
Siyer-i Nebi'nin asıl değeri, yalnızca geçmişte yaşanmış olayları aktarmasında değil, bu olayların farklı dönemlerde nasıl okunduğunu ve kültürel hafızada nasıl yaşatıldığını göstermesinde de aranabilir. Tarih, edebiyat, sanat, sosyoloji ve din araştırmaları bir araya geldiğinde eser çok daha geniş bir anlam kazanır.
Forumda tartışmayı şu sorularla sürdürelim:
- Sizce “Siyer-i Nebi kimin?” sorusunun en doğru cevabı, klasik eserin yazarı olan Mustafa Darîr'i belirtmek midir, yoksa siyer geleneğinin farklı isimlerini birlikte anlatmak mı?
- Bir siyer kitabını seçerken yazarın tarihî kaynaklara dayanmasına mı, anlaşılır bir dil kullanmasına mı, yoksa ahlaki ve toplumsal konuları ele alış biçimine mi daha fazla önem veriyorsunuz?
- Klasik eserlerin günümüz insanına hitap edebilmesi için sadeleştirilmesi yeterli midir, yoksa tarihî bağlamı açıklayan notlar ve karşılaştırmalar da gerekli midir?
- Siyer okumalarının aile ilişkileri, iş ahlakı ve toplumsal dayanışma gibi güncel konulara katkısı sizce hangi örneklerde daha belirgin görülüyor?
[HEADING=1]Kaynakça[/HEADING]
1. Mustafa Erkan, “Sîretü'n-Nebî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Kaynağı inceleyin.
2. Mustafa Fayda, “İbn İshak”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Kaynağı inceleyin.
3. Mustafa Fayda, “İbn Hişâm”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Kaynağı inceleyin.
4. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Siyer ve Megāzî”. Kaynağı inceleyin.
5. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi, “İstanbul’da Bulunan Siyer-i Nebi Yazmalarına Ait Minyatürlerdeki Uçar Vaziyetteki Melek Tasvirleri”. Araştırmayı inceleyin.